Ilke Kerkhofs
Voor heel wat mensen blijft de wooncrisis een abstract begrip: iets dat gaat over stijgende prijzen, niet over opgroeien op een veel te krappe plek van slechte kwaliteit. Als huiswerkbegeleider zie ik van dichtbij hoe ontoereikende woonomstandigheden het welzijn van een gezin kunnen aantasten en toekomstkansen hypothekeren.
De familie van Mo* slaagde er twee jaar geleden in om Gaza te ontvluchten en hem achterna te komen naar België. Een eenpersoonshuishouden werd een herenigd gezin van zeven. Plots moest Mo ook zo snel mogelijk een betaalbaar onderkomen vinden voor zijn vrouw en vijf kinderen van drie, zeven, acht, twaalf en dertien jaar. Na een moeilijke zoektocht belandden ze in een tweeslaapkamerappartement in een gemeente tussen Antwerpen en Brussel. Ze betalen 820 euro per maand voor een woonoppervlakte van 50m2.
De familie van Mo* slaagde er twee jaar geleden in om Gaza te ontvluchten en hem achterna te komen naar België. Een eenpersoonshuishouden werd een herenigd gezin van zeven. Plots moest Mo ook zo snel mogelijk een betaalbaar onderkomen vinden voor zijn vrouw en vijf kinderen van drie, zeven, acht, twaalf en dertien jaar. Na een moeilijke zoektocht belandden ze in een tweeslaapkamerappartement in een gemeente tussen Antwerpen en Brussel. Ze betalen 820 euro per maand voor een woonoppervlakte van 50m2.
Wanneer ik de onderdoorgang naar de voordeur betreed, valt mijn oog op de scheef hangende brievenbussen en verderop het zorgelijk gebarsten metselwerk van de oude garages in wat voor tuin moet doorgaan. In de gemeenschappelijke gang gaapt een zwart gat dat naar de kelder leidt. De hele familie verwelkomt me in de deuropening. Een rondleiding is niet nodig want ik heb in één oogopslag een overzicht van de kleine flat. De vier grootste kinderen slapen in twee stapelbedden in een kleine kamer, waar de was ook staat te drogen. De kleinste slaapt bij de ouders. In de gang staat een oven want de keuken is zeer beperkt in oppervlakte en uitrusting en er moeten zeven monden worden gevoed.
Het is moeilijk huiswerkbegeleiding geven aan de kinderen. We zitten op de zetel want er is geen (plek voor een) tafel of bureau. De oudsten zijn mee met de leerstof, ze hebben de Nederlandse taal al goed onder de knie. Bij de twee jongere broers loopt het echter moeizamer. Wanneer speel- studeer- slaap- en eetruimte in elkaar overlopen, kan ik me voorstellen dat concentreren op de leerstof niet eenvoudig voor hen is. Ze lijken afgeleid door wat er om hen heen gebeurt en hoewel woonomstandigheden niet de enige factor zijn, kunnen ze wel bijdragen aan een moeilijker leerproces. In het boek ‘Schaarste: hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen’ stellen econoom Sendhil Mullainathan en psycholoog Eldar Shafir dat schaarste (in het geval van Mo’s gezin ruimtelijke en financiële schaarste) de mentale bandbreedte kan aantasten. Met mentale bandbreedte wordt de capaciteit bedoeld die iemand heeft om informatie te verwerken en beslissingen te nemen. Stress en zorgen kunnen deze capaciteit verkleinen, waardoor concentratie en probleemoplossend vermogen afnemen. De ontoereikende woonomstandigheden van de familie kunnen dus ook lange-termijn repercussies hebben en kansarmoede versterken.
De urgente situatie, het vinden van een betaalbaar ‘dak boven het hoofd’ voor zeven personen, lijkt inmiddels een uitzichtloze situatie te zijn geworden. Het gezin is immers op zoek naar alternatieven, maar ondanks hun inspanningen is een stabiele woonoplossing nog altijd buiten bereik. In Vlaanderen staan er namelijk evenveel huishoudens op de wachtlijst voor een sociale woning als er sociale woningen zijn. Een woning vinden voor een groot gezin is bovendien niet evident. De gemiddelde wachttijd is zo’n vijf jaar. Na vier jaar op een wachtlijst komen bewoners wel in aanmerking voor een huurpremie. ‘Geduld wordt beloond’ kan men stellen, maar net deze jaren zijn cruciaal voor de ontwikkeling van de kinderen. De afgelopen jaren werd de regelgeving om in aanmerking te komen voor sociaal wonen bovendien alsmaar strenger. Zo geldt er sinds 2024 bijvoorbeeld de voorwaarde van lokale binding. Kandidaten die minstens vijf van de voorbije tien jaar onafgebroken in de gemeente of het werkingsgebied van de woningmaatschappij hebben gewoond, krijgen hiermee voorrang. Deze bijkomende voorwaarde vormt een extra hindernis voor nieuwkomers zoals de hierboven beschreven familie.
Ook op de private huurmarkt zijn er obstakels te overwinnen. Zo kunnen in Vlaanderen loonfiches worden gevraagd aan de kandidaat-huurder. Het klinkt echter tegenstrijdig dat mensen eerst Nederlands moeten leren om werk te vinden en eerst werk moeten vinden om te kunnen huren. En Mo en zijn vrouw zijn de Nederlandse taal nog niet machtig. Dan rest er voor Mo en zijn familie als laatste optie nog de goodwill van verenigingen zonder winstoogmerk (vzw’s) en privé-verhuurders.
Een wooncrisis in de onderste segmenten van de private huurmarkt is niet nieuw. In de literatuur wordt de term ‘captive renter’ aangehaald. Zo’n 7% van de Vlaamse woonmarkt wordt verhuurd in ondermaatse kwaliteit aan mensen die als het ware gevangen zitten in hun situatie. Zonder structurele oplossingen dreigt Mo’s gezin immers, net als vele anderen in een kwetsbare situatie, gevangen te blijven in een vicieuze cirkel, met mogelijks verregaande gevolgen voor hun toekomst. Laten we dus vooral bij elkaar blijven binnenkijken, want zelfs achter behoorlijke gevels kan groot onrecht schuilgaan.
*omwille van privacy is dit een schuilnaam
Literatuurselectie
Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why having too little means so much. Times Books/Henry Holt and Co.
Vanderstraeten, L. & Ryckewaert, M. (2019). Noodkopers, noodeigenaars en captive renters in Vlaanderen. Nadere analyses op basis van het GWO2013. Leuven: Steunpunt Wonen.
Verstichele, J. (2024). Aanslepende wooncrisis maakt slachtoffers: ‘Lokale overheid kan ingrijpen’. In Sociaal.net. Via https://sociaal.net/opinie/aanslepende-wooncrisis-maakt-slachtoffers/
Ilke Kerkhofs (ilke.kerkhofs@uantwerpen.be) werkt als mandaatassistent voor de opleiding architectuur aan de Universiteit Antwerpen. In 2022 studeerde ze af met de masterproef ‘Betaalbaar wonen, een verkenning in Antwerpen’. Haar huidige onderzoek zal zich toeleggen op de verborgen renovatie-inspanningen van noodeigenaars in Vlaanderen.